Waarom zeggen mensen gezondheid als iemand niest?

Een oude wens voor een goede gezondheid

Het gebruik om iemand gezondheid te wensen bij het niezen, is al heel oud. Heel vroeger dachten mensen dat een niesbui kon betekenen dat je ziek was of dat er boze geesten in je lichaam kwamen. Met het zeggen van ‘gezondheid’ hoopte men de persoon een goede gezondheid te geven en het kwade weg te jagen. Ook tijdens grote ziektes zoals de pest in de middeleeuwen werd het uitspreken van deze wens algemeen. Zo probeerden mensen elkaar kracht te geven in een tijd waarin veel mensen ziek werden. De gewoonte leefde voort en is nu vooral een sociaal gebaar: je laat merken dat je aan de ander denkt en hem wat goeds toewenst.

Paus Gregorius en de verspreiding van de gewoonte

De uitdrukking kreeg extra betekenis door Paus Gregorius I. In het jaar 590 ging er een grote pestepidemie rond in Rome en was veel angst voor ziekte en plotselinge dood. Paus Gregorius moedigde mensen aan om bij elke nies ‘gezondheid’ te zeggen tegen elkaar. Op die manier wilde hij mensen aanmoedigen tot saamhorigheid en bidden voor bescherming tegen de pest. Door deze paus werd het wensritueel nog bekender en verspreidde het zich over grote delen van Europa. Het werd dus niet alleen iets vriendelijks, maar kreeg ook een religieuze en algemeen belangrijke rol in het dagelijks leven.

Samenleven en sociaal gevoel

In de loop van de tijd verdween het geloof in kwade geesten en goddelijke straffen langzaam uit het dagelijks leven. Toch bleef het gebruik leven. Door ‘gezondheid’ te wensen na het niezen toon je beleefdheid en interesse voor elkaar. Het is een klein gebaar dat zorgt voor vriendelijkheid en verbinding tussen mensen. Ook op het werk, op school of in gezelschap is het algemeen gebruikelijk; het is een manier om aandacht te geven aan iemand die zich mogelijk kwetsbaar voelt door het niezen. Zelfs als mensen het niet meer letterlijk als wens voor de gezondheid bedoelen, werkt het nog steeds verbindend. Er zijn weinig plaatsen waar je geen enkele keer een ‘gezondheid’ hoort na een nies in de trein, in de supermarkt of op een verjaardag.

Waarom zeggen we het niet bij hoesten?

Wat opvalt is dat we in Nederland en veel andere landen meestal geen speciaal woord zeggen als iemand hoest of een andere geluid maakt. Dit verschil is ontstaan omdat niezen vroeger werd gezien als een teken dat je lichaam snel ziek kon worden. Bij hoesten dacht men eerder aan een gewone verkoudheid en was men minder bang voor plotselinge ziekte. Ook nu vinden mensen niezen vaak opvallender dan hoesten; het valt gewoon meer op, dus reageren mensen erop. In het algemeen betekent dit dus dat niezen een unieke reactie oproept in onze cultuur, waar andere gezondheidsklachten dat niet doen. Zelfs als iemand veel achter elkaar niest, blijft het gebruikelijk om meerdere keren ‘gezondheid’ of ‘proost’ te zeggen, terwijl je bij hoesten meestal gewoon doorgaat met je eigen gesprek.

Gezondheid wensen in andere landen

Buiten Nederland kennen veel landen eigen tradities rond het niezen. In Duitsland zeg je bijvoorbeeld ‘Gesundheit’, in het Engels ‘bless you’. In Frankrijk zeggen mensen vaak ‘à vos souhaits’. Al deze uitdrukkingen betekenen ongeveer hetzelfde: je wenst de ander iets goeds toe. Vaak zijn het ook in die landen gewoontes die stammen uit een tijd van grote ziektes of bijgeloof. Het laat zien dat gezondheid wensen bij het niezen een algemeen en wereldwijd gebruik is. Toch zijn er ook landen waar er helemaal niets gezegd wordt. Daar vinden mensen het soms juist vreemd om een opmerking te maken na het niezen. Zo verschilt een kleine gewoonte toch per cultuur en land.

Meest gestelde vragen over gezondheid wensen bij niezen

• Waarom zeggen we wel iets bij niezen en niet bij hoesten?
• Is er een geloofsreden waarom we gezondheid zeggen bij niezen?
• Zeggen mensen in andere landen ook iets na een nies?
• Is het verplicht om altijd iets te zeggen wanneer iemand niest?
• Waarom zeggen we soms ‘proost’ na een nies?

‘Gezondheid’ zeggen bij een nies komt doordat men vroeger dacht dat niezen gevaarlijker was dan hoesten. Men was vooral bang dat niezen het eerste teken was van een besmettelijke ziekte.

Rond 590 moedigde Paus Gregorius mensen aan om gezondheid te wensen tijdens een pestuitbraak. Zo hoopten mensen bescherming tegen ziekte te krijgen. Dat gaf de gewoonte een religieuze betekenis.

In veel landen is het ook gewoonte om iets te zeggen na een nies. Bijvoorbeeld ‘bless you’ in Engelstalige landen, of ‘Gesundheit’ in Duitsland. De bedoeling is altijd: je wenst iemand beterschap of stelt iemand gerust.

Het is niet verplicht om iets te zeggen, het is een beleefd gebruik. De meeste mensen vinden het vriendelijk, maar niemand neemt het kwalijk als je niets zegt.

‘Proost’ wordt soms als grapje gebruikt in plaats van gezondheid. Het geeft aan dat je het niet heel serieus bedoelt, maar alsnog vriendelijk wil reageren op het niezen.